Dzieło Biblijne

Email Drukuj

Ks. Rajmund Pietkiewicz

PWT, Wrocław

 

Edycje pojedynczych psalmów i ich zbiorów w renesansowej Rzeczpospolitej

 

W renesansowej Polsce Psałterz należał do najchętniej czytanych i drukowanych tekstów biblijnych. Znamy dzisiaj 12 różnych przekładów całej Księgi Psalmów w 65 edycjach wydrukowanych w latach 1532-1641[1]. Historia drukowanego Psałterza w języku polskim, choć dość dobrze opracowana w rodzimej literaturze, posiada jednak pewne „białe plamy”. Niewątpliwie najsłabiej przebadaną pod każdym względem (bibliograficznym, typograficznym, bibliologicznym i językowym) grupą polskich druków zawierających psalmy są edycje drobne pojedynczych utworów lub ich zbiory obejmujące od kilku do kilkudziesięciu psalmów. Niniejsza praca stawia sobie za cel publikację wyników badań nad drobnymi drukami zawierającymi fragmenty Psałterza pod kątem bibliograficznym, bibliologicznym oraz w ograniczonym zakresie pod kątem translatorsko-egzegetycznym.

1. Studium bibliograficzne

 Około połowy XVI w. pojawiło się sporo wierszowanych protestanckich tłumaczeń pojedynczych psalmów z nutami. Ukazywały się one seriami i często były kompletowane i oprawiane razem z pieśniami. Znamy dziś kilka takich zbiorów psalmów i pieśni, najważniejsze z nich to tzw. Kancjonał puławski[2] i Kancjonał Zamojskich[3]. Do celów niniejszej pracy udało się odnaleźć 26 drobnych edycji psalmów[4]. Większość z nich pochodzi z Kancjonału Zamojskich. Dokładny wykaz odnalezionych edycji wraz z ich skrótami i sygnaturami, zamieściłam w bibliografii załącznikowej do niniejszego artykułu.

Najstarszy z odnalezionych psalmów ukazał się w 1546 roku w oficynie Hieronima Wietora. Był to Ps 14(13)[5] (Ps 13 Woj 1546[6]) podpisany inicjałami B.W., co najprawdopodobniej oznaczało Bernarda Wojewódkę[7].

Więcej edycji zachowało się z serii wytłoczonej przez następcę Wietora, Łazarza Andrysowicza w latach ok. 1554-1556. Być może Andrysowicz wykorzystał tu pomysł swojego poprzednika, który mógł wydać większą ilość takich druków. Z tej serii udało się odnaleźć następujące psalmy:

- Ps 1 w przekładzie Andrzeja Trzecieskiego Młodszego wydany wraz z „Pieśnią przy pogrzebie człowieka krześcijańskiego” (Ps 1 Trz 1556);

- Ps 86(85) w tłumaczeniu Mikołaja Reja z muzyką V.S. (Wacław Szamotulski?[8]) (Ps 85 Rej 1556);

- dwa opracowania Bernarda Wojewódki: Ps 14(13) i 128(127) (Ps 13 Woj 1556; Ps 127 Woj 1556); pod nutami Ps 128(127) kompozytor podpisał się inicjałami C.S.

Najwięcej egzemplarzy odnaleziono z kolejnej serii, którą wydał ok. 1558 roku Mateusz Siebeneicher. Są to psalmy z tzw. Kancjonału Zamojskich:

- Ps 1 wydany wraz z „Pieśnią przy pogrzebie człowieka krześcijańskiego” w tłumaczeniu Andrzeja Trzecieskiego Młodszego (Ps 1 Trz 1558);

- Ps 71(70) podpisany inicjałami S.K. (Stanisław Kleryka[9]) (Ps 70 SK 1558);

- Ps 46(45) podpisany nierozszyfrowanymi do dziś inicjałami A.P. (Ps 45 AP 1558);

- dwie prace Jakuba Lubelczyka: Ps 37(36) oraz 79(78) (Ps 36 Lub 1558; Ps 79 Lub 1558); w tym ostatnim melodia podpisana jest inicjałami C.S.;

- trzy psalmy w przekładzie Mikołaja Reja: Ps 86(85); 114(113A) – bez nut; 117(116) (Ps 85 Rej 1558; Ps 113 Rej 1558; Ps 116 Rej 1558); melodia ostatniego z psalmów podpisana jest inicjałami V.S. (Wacław Szamotulski?);

- cztery tłumaczenia Bernarda Wojewódki: Ps 51(50); 103(102)[10]; 128(127); 130(129); dwa ostatnie mają nuty podpisane inicjałami C.S. (Ps 50 Woj 1558; Ps 102 Woj 1558; Ps 127 Woj 1558; Ps 129 Woj 1558);

- anonimowy przekład Ps 124(123) wydany wraz z „Pieśnią o zmartwychwstaniu Pańskim” (Ps 123 1558).

Nie udało się ustalić autora przekładu, drukarza i roku wydania Ps XLVI należącego do Kancjonału puławskiego, a drukowanego razem z dwiema pieśniami o Duchu Świętym.

Ostatni z odnalezionych psalmów ukazał się po roku 1565 (prawdopodobnie ok. 1573) w oficynie Stanisława Szarfenberga. Jest to Ps 114(113A) w tłumaczeniu Mikołaja Reja (Ps 113 Rej 1565)[11].

Podana wyżej lista stanowi zaledwie część spisu ówczesnej produkcji ulotnych druków z psalmami, gdyż dawne bibliografie, a w ślad za nimi również nowsze opracowania, wspominają większą liczbę podobnych edycji, których egzemplarze zaginęły[12].

W XVI w. drukowano osobno również zbiory psalmów w wyborze. Z inwentarzy majątku typografów krakowskich wiemy, że przed 1547 ukazało się „Siedem Psalmów Pokutnych” w przekładzie Mikołaja Reja[13]. Niestety ani jeden egzemplarz tego druku nie przetrwał do dzisiejszego dnia[14]. Zachował się natomiast egzemplarz psalmów pokutnych w przekładzie Jana Kochanowskiego, który ujrzał światło dzienne prawdopodobnie jeszcze przed wydaniem całego Psałterza[15], w Oficynie Łazarzowej w 1579 roku, pt.: „Siedm psalmów pokutnych” (7PsKoch 1579).

Niektóre psalmy przetłumaczył kalwiński minister Salomon Rysiński (zm. 1625) i wydał pt.: „Niektóre Psalmy Dawidowe częścią poprawione, częścią znowu przełożone na stare noty od Salomona Rysińskiego. Za zleceniem starszych. W Lubczu nad Niemnem w drukarniej Piotra Blasta. R. P. 1614” (PsRys 1614). Przez wiele lat edycja ta była uważana za zaginioną[16]. Wacław Aleksander Maciejowski w połowie wieku XIX twierdził, że widział ją w Kórniku. Według niego była to broszura w ćwiartce złożona z dwóch arkuszy i zawierała Ps 1; 10; 27; 32; 42; 100; 119; 137; 143, które Rysiński miał poprawić, uważając, że niektóre ich części zostały wcześniej przełożone nieprawidłowo. Na końcu tłumaczenia był umieszczony alfabetyczny rejestr psalmów. Wybór psalmów był dedykowany Krzysztofowi Radziwiłłowi[17]. Prawdopodobnie Maciejowski wykonał rękopiśmienny odpis tego wybrakowanego druku (BK nr 1410), odpis ten zaginął podobnie jak i oryginał, a w Bibliotece Kórnickiej dziś dostępny jest tylko mikrofilm odpisu (BK mf. 6630) i wykonana z niego odbitka bardzo złej jakości (BK Foto. I, 140). Odpis Maciejowskiego nie jest jednak pełny, gdyż musiał on oglądać tylko skromne fragmenty tego dzieła. W maju 2004 roku odnalazłem inny egzemplarz „Niektórych Psalmów Dawidowych”, przechowywany w Książnicy Miejskiej im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Egzemplarz ten jest prawie kompletny i bardzo dobrze zachowany. Został on przywieziony z Wilna, a obecnie stanowi majątek Towarzystwa Naukowego w Toruniu złożony jako depozyt w Kopernikańskiej Książnicy. Do tej pory nie przyciągał on uwagi badaczy. W rzeczywistości zawiera on wybór kilkudziesięciu psalmów.

Adam Jocher notuje dwa wydania psalmów Rysińskiego[18], jedno znane Maciejowskiemu i drugie drukowane w Gdańsku w 1619 roku. Na temat drugiej edycji nic jednak nie wiadomo. Być może Jocher popełnił tu błąd i jako drugie wydanie Rysińskiego potraktował Psałterz Macieja Rybińskiego z 1619 roku, drukowany w Gdańsku, gdzie znajdują się wzmianki o pracy Rysińskiego[19].

W interesującym nas okresie ukazywały się także inne wybory psalmów. Jako przykład mogą tu posłużyć „Psalmy niektóre króla Dawida”, zebrane przez Walentego Szmalca, a wydawane przez Sebastiana Sternackiego czterokrotnie: w 1610, między 1614 a 1620, 1620, 1625 (PsNiekt 1610, PsNiekt 1614; PsNiekt 1620; PsNiekt 1625). Edycje te zawierały spory wybór psalmów pochodzących od różnych tłumaczy, wśród których pierwsze miejsce zajmował Kochanowski. Niektóre psalmy zamieszczono tam w kilku tłumaczeniach[20].

 2. Studium bibliologiczne

 Łatwo domyśleć się genezy i przeznaczenia wymienionych tu drobnych edycji psalmów i ich zbiorów. Miały one zaspokajać potrzeby wspólnot, głównie różnowierczych, które potrzebowały biblijnych tekstów przystosowanych do śpiewania. Ich zasadniczą funkcją była funkcja liturgiczna. Druki drobne z pojedynczymi utworami zostały wyparte przez pełne wydania Psałterza w małych formatach.

Jeżeli chodzi o psalmy pokutne, to musiało istnieć na nie zapotrzebowanie, skoro znajdowały się one w składach drukarzy i księgarzy[21]. Zresztą w przebadanych przeze mnie drukach pozostało sporo śladów częstego odmawiania siedmiu psalmów pokutnych[22].

Z innych przyczyn powstał częściowy przekład psalmów Rysińskiego, który podjął się tłumaczenia na polecenie synodu litewskiego. Jego praca była przez współczesnych traktowana jako próba poprawiania parafrazy Kochanowskiego i ze strony środowisk katolickich spotkała się z ostrą polemiką, a nawet kpiną[23]. Odmienną opinię o pracy Rysińskiego wydali jego współwyznawcy wypowiadając się o nim z szacunkiem w wydanym w 1619 roku Psałterzu w tłumaczeniu Maciej Rybińskiego (zob. przypis 19).

Sam Rysiński w następujący sposób tłumaczył motywy podjęcia na nowo pracy translatorskiej nad Psałterzem: „Prawda jest, że się podobno nie uważnie stało, iżem się oto kusił po tak wielu tłumaczach, którzy i bystrością dowcipu i udatnością rymu daleko mię za sobą zostawili. Ale iż non nobis solum nati sumus, musiało się i tym, których po Bogu Ojczyźnie imperium in me magnum, cokolwiek k woli uczynić. W czym nie takem się na wytworność słów wysadzał, której też nie mam w sobie, jako na to oko miałem, aby Słowiańska mowa z Świętą jakokolwiek zbiegać się mogła. Dokładając się w tym, abym sobie i tej umiejętności nie przypisował, dobrze mędrszych i bieglejszych głów, chociaż już zmarłych. Jeśli w traff – dziękuj Bogu, że się co mnie i tobie do wzruszenia affektu dobrego przytrafić mogło. A jeśli nie w smak – wspomni sobie na onych, co nie wszystko złoto, śrebro i drogie kamienie na budynek przybytku Pańskiego przynosili, ale lada kruszcem a czasem i sierścią ochotę swą z posłuszeństwem, które i naskromniejsze offiary przechodzi, wyświadczali (PsRys 1614, k. (:) 3r-v).

Pojedyncze psalmy wydawano in 8° zazwyczaj na jednym półarkuszu. Były to więc niewielkie broszurki liczące po 4 karty. Taki format z jednej strony ułatwiał posługiwanie się tekstem, ale z drugiej sprawiał, że owe druki szybko się niszczyły i ginęły. Zresztą zostały prawie całkowicie zaczytane. Poza nielicznymi wyjątkami do naszych czasów dotarły głównie te, które skompletowano i wraz z pieśniami oprawiono w składane z różnych edycji kancjonały. W większym formacie (in 4°) ukazały się psalmy pokutne Kochanowskiego. Liczą one 6 k. (1,5 ark.). Wspominane wyżej wybory psalmów drukowane przez Sebastiana Sternackiego tłoczono w jeszcze mniejszych formatach in 12°, a nawet in 32°[24]. Widzimy tu tendencję do zmniejszania formatu. Najmniejszy z przebadanych egzemplarzy in 32° (BN XVII.1.499) ma wymiary 80 x 55 x 34 mm. Nie zawiera on nut, tylko same teksty psalmów.

Jeśli chodzi o zawartość opisywanych drobnych druków, to obok tekstów psalmów obejmowały one czasami inne pieśni, prawie wszystkie były wyposażone w nuty. Każda z edycji posiadała kartę tytułową, która najczęściej zawierała: tytuł psalmu, jego łaciński incipit, argument, inicjały tłumacza, adres wydawniczy.

Edycje wyborów psalmów były współwydawane i współoprawiane z kancjonałami.

Ze względu na niewielkie rozmiary tych druków układ tekstu i kompozycja stron były bardzo proste. Edycje zaczynają się od nut podanych zazwyczaj na kilka głosów, pod nutami znajduje się tekst parafrazy podzielony na strofy. 7PsKoch przypomina swoim układem edycję całego Psałterza w tłumaczeniu Jana z Czarnolasu[25].

Materiał ilustracyjny jest tu bardzo typowy dla psałterzy. Na stronach tytułowych były zazwyczaj umieszczane drzeworyty przedstawiające modlącego się Dawida. W psalmach wydawanych przez Hieronima Wietora i Łazarza Andrysowicza (Ps 13 Woj 1546 i Ps 85 Rej 1556) znajdujemy ten sam drzeworyt, który ozdabiał kartę tytułową „Zołtarza Dawidow” Walentego Wróbla wydrukowanego w 1540 roku przez Wietora[26]. Siebeneicher jeden raz ozdobił druk modlącym się Dawidem (Ps 79 Lub 1558) i jeden raz sceną zesłania Ducha Świętego (Ps 116 Rej 1558).

Do druku omawianych psalmów używano pism gotyckich: fraktury i szwabachy różnych stopni. Na kartach tytułowych, szczególnie w tekstach łacińskich, pojawiała się antykwa.

Jeśli chodzi o zastosowanie inicjałów, to w druku 7PsKoch został zastosowany ten sam model co w wydaniu Psałterza Kochanowskiego z 1579 roku[27]. W pojedynczych psalmach inicjały umieszczano przy pierwszym wersecie parafrazy lub na początku każdej ze zwrotek. Sporo jednak wydań w ogóle nie posiada inicjałów. Ozdobne inicjały drzeworytnicze stosował Sebastian Sternacki przy druku wyborów psalmów (np. PsNiekt 1625).

W drukach tak małej objętości elementy ułatwiające wyrywkowe korzystanie z tekstu (indeksy, spisy psalmów) nie są potrzebne. To samo można powiedzieć o 7PsKoch. W przebadanych PsNiekt 1625 początek każdego z psalmów jest dobrze widoczny. Jest tam również foliacja, która polega na sygnowaniu kart w prawym górnym rogu stron recto. Owa foliacja nie pokrywa się z tradycyjnym sygnowaniem składek i jest chyba mniej praktyczna niż tradycyjne sposoby numerowania kart. Podobnie jest w PsNiekt 1620.

3. Przekład i interpretacja

 Omawiane psalmy, przetłumaczone wierszem, są parafrazą słowa Bożego i same w sobie stanowią próbę interpretacji tekstu. W tym miejscu zatrzymam się na kilku przykładach tłumaczenia oraz dodatków do tekstu, które miały odpowiednio ukierunkować ich lekturę w duchu reformacyjnym.

W Hieronimowej wersji Ps 37(36),6 znajduje się następujący tekst: Et educet sicut lumen iustitiam tuam (Psalterium iuxta Hebraeos); Et educet quasi lumen iustitiam tuam (Psalterium Gallicanum)[28]. W hebrajskim oryginale: ^q<d>ci rAak' ayciAhw>. W Biblii brzeskiej przekładanej z języka hebrajskiego (1563) czytamy w tym miejscu: „I wywiedzie sprawiedliwość twą jako światłość”, a w Biblii Jakuba Wujka (1599): „I wywiedzie jako światłość sprawiedliwość twoję”. Jakub Lubelczyk parafrazuje inaczej: „Usprawiedliwienie twe tak przyprawi cudnie, że się już więc rozjaśni jak słońce w południe” (Ps 36 Lub 1558). Wyraźnie tłumacz ulega tu wpływom protestanckim interpretując słowo iustitia (hebr.: qd,c,) jako ‘usprawiedliwienie’. Warto dodać, że Jakub Lubelczyk podobnie tłumaczył także inne miejsca w Psałterzu (zob. np. Ps 71(70),2)[29].

Najwięcej dodatków interpretacyjnych pozwolił sobie wprowadzić do parafrazy psalmu Miserere Bernard Wojewódka. Między 6 a 7 wersem psalmu dodał dwie pełne zwrotki tekstu, który nie ma odpowiednika ani w hebrajskim oryginale ani w Wulgacie. Oto fragment dodatku: „Nadto Cię też posądzają czci Twej Tobie uwłaczają. Łaskę Twoję potępiając uczynkom swem prziwłaszczając swie usprawiedliwienie i wszytko duszne zbawienie. A tak łaską Twoią gardzą, gdy się na swych cnotach sadzą” (Ps 50 Woj 1558, k. A3r). Podobnie czyni w końcowej części parafrazy: „...dobzez uci (!) Syjonowi Twemu, Panie, Kościołowi z samej dobrej wolej Twojej, nie z zasługi żadnej mojej. [...] To jest, by nam byli dani nauczyciele wybrani, co by zbór Twój murowali, słowem Twojem budowali, poniechawszy nikczemnych snów swego rozumu wymysłów (Ps 50 Woj. 1558, k. A3r-4v).

Nietrudno zobaczyć w tych dodatkach echa toczących się w połowie XVI w. sporów wyznaniowych o motyw usprawiedliwienia.

Niektóre z interesujących nas psalmów zostały wyposażone w argumenty. Tu również, obok dobrze nam znanych interpretacji historyczno-parenetycznych (zob. Ps 50 Woj 1558; Ps 102 Woj 1558), pojawiają się akcenty polemiczne.

W Ps 129 Woj 1558 czytamy na stronie tytułowej: „W tym psalmie Duch Święty jaśnie okazuje, iż żadny człowiek nie może sobie zasłużyć odpuszczenia grzechów swemi uczynki, ale przez Miłosierdzie Boże bywają odpuszczony wierzącem, a grzeszyć przestającem”.

W dwóch kolejnych psalmach znajdujemy echa reformacyjnego poruszenia przetaczającego się przez ziemie polskie i litewskie: „Ku pociesze człowieka krześcijańskiego, wiernie przy Panu swym trwającego” (Ps 36 Lub 1558, k. tyt.); „Psalm XLV [...], którym sobie Kościół święty myśl dobrą czyni w niniejszym poruszeniu” (Ps 45 AP 1558, k. tyt.).

 Zakończenie

 Omówiony w niniejszym artykule zbiór drobnych druków z psalmami i ich wyborami stanowi bardzo ciekawy, ale równocześnie mało znany przykład z historii polskiego edytorstwa biblijnego. Zbiór ten wciąż oczekuje na dokładniejsze opracowanie. Ufam, że zebrane tu podstawowe informacje bibliograficzne i bibliologiczne, staną się zachętą do podjęcia dalszych prac badawczych obejmujących zaprezentowane edycje psalmów.

 

Wykaz edycji pojedynczych psalmów i ich zbiorów w układzie kanoniczno-chronologicznym:

1. Ps 1 Trz 1556

Pieśn przy pogrzebie Człowieka krzescijańskiego. Przyłożon też iest Psalm Pierwssy. Beatus vir qui non abijt in consilio impiorum. &c., w tłum. A. T[rzecieskiego], [Kraków], Łazarz Andrysowicz, 1556, 8° (egz. Czart. Cim.1631/I adl.).

2. Ps 1 Trz 1558

Piesn przy pogrzebie Cżłowieka Krzescianskiego. Przyłożon tesz iest Psalm pierwssy. Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, &c., [w tłum. A. Trzecieskiego], Kraków, M. Siebeneicher, [ok. 1558-61], 8° (egz. BN XVI.O.285 adl.; Wr BU Mf. 5631).

3. Ps 13 Woj 1546

Psalm Dawidow Xiij. z notami / z łaćińskyego yęzyka na Polski przełożony. B. W[ojewódka], Kraków, H. Wietor, 1546, 8° (egz. Ossol. XVI.96 adl.).

4. Ps 13 Woj 1556

[Psalm XIII (Rzekł niemądri w ser. swoim)], [w tłum. B. Wojewódki], Kraków, Łazarz Andrysowicz, [ok. 1556], 8° (egz. BJ Cim.O.513).

5. Ps 36 Lub 1558

Psalm. XXXVI. Noli ?mulari in malignantibus, neque zelaueris facientes iniquitatem. Ku poćiesse cżłowieka Krżescianskiego / wiernie przy Panu swym trwaiącego. Po Polsku uczyniony. J. L.[ubelczyk], [Kraków, M. Sieneneicher, 1558], 8° (egz. BN XVI.O.281 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[52]).

6. Ps 45 AP 1558

PSALM XLV. DEVS NOSTER REFVGIVM. Ktorym sobie koscioł swięthy mysl dobrą czyni / w ninieissym porusseniu. AP, Kraków, M. Siebeneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.276 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[47]).

7. Ps XLVI

Prośba o ducha Swiętego. Druga pieśn o S. Duchu. Veni creator Spiritus. etcet. I Psalm xlvi. b.m. dr. r., 8° (egz. Czart. 1626 I adl.).

8. Ps 50 Woj 1558

Psalm Dawidow L. Miserere mei deus secundum magnam misericordiam tuam &c. B. V.[ojewódka], Kraków, M. Siebeneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.280 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[51]).

9. Ps 70 SK 1558

Psalm Dawidow Lxx. In te domine speraui &c. S.[tanisław] K.[leryka], Kraków, M. Siebeneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.277 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[48]).

10. Ps 79 Lub 1558

Psalm Lxxix. DEVS, venerunt gentes in h?reditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum: posuerunt Ierusalem in pomorum custodiam. &c. Po polsku ku spiewaniu przełożony. Jak. Lub.[elczyk], Kraków, M. Sieneneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.282 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[53]).

11. Ps 85 Rej 1556

Psalm DAWIDOW LXXXV. Inclina DOmine aurem tuam. &c. M. R[ej]., Kraków, Łazarz Andrysowicz, [po 1550, inni ok.1556], 8° (egz. Ossol. XVI.O.846).

12. Ps 85 Rej 1558

[Psalm LXXXV. Inclina Domine aurem tuam &c. M. R[ej]], [Kraków, M. Siebeneicher, 1558], 8° (egz. BN XVI.O.273 (br. k. tyt.) adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[44]).

13. Ps 102 Woj 1558

Psalm Dawidow C.ij. z łaćinskiego ięzyka na Polski ku spiewaniu Przełożony, [w tłum. B. Wojewódki], Kraków, M. Sieneneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.279 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[50]).

14. Ps 113 Rej 1558

Psalm Dawidow. CXIII. Jn exitu Jsrael de Egipto. M. R..[ej], Kraków, M. Sieneneicher, [ok. 1558], 8° (egz. BN XVI.O.272 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[43]).

15. Ps 113 Rej 1565

Psalm Dawidow / CXIII. In exitu Israel  de Egipto. M. R..[ej], Kraków, Stanisław Szarfenberg, [po 1565, ok. 1573?], 8° (egz. Wa BU Sd. 618.64).

16. Ps 116 Rej 1558

Psalm Dawidow. C.XVI. Laudate DOMInum omnes gentes. &c., [w tłum. M. Reja?], Kraków, M. Siebeneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.274 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[45]).

17. Ps 123 1558

Pieśn o zmartwychwstaniu Pańskim. W kthorey sie zamyka sposob usprawiedliwienia naszego. Przydany iest ktemu Psalm cxxiij, Kraków, M. Siebeneicher, [ok. 1558-61], 8° (egz. BN XVI.O.263 adl.; Wr BU Mf. 5631).

18. Ps 127 Woj 1556

Psalm CXXVII. Beati omnes qui timent Dominum. &c. B. W[ojewódka]., Kraków, Łazarz Andrysowicz, [ok. 1556], 8° (egz. Ossol. XVI.O.936).

19. Ps 127 Woj 1558

Psalm Dawidow. CXXVII. Beati omnes qui timent Dominum. &c. B. W.[ojewódka], Kraków, M. Siebeneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.275 adl.; Wr BU Mf. 5631[46]).

20. Ps 129 Woj 1558

Psalm. Cxxix. De profundis clamaui ad te Domine, [tłum. B. Wojewódka], Kraków, M. Siebeneicher, 1558, 8° (egz. BN XVI.O.278 adl.; Mf. 267; Wr BU Mf. 5631[49]).

21. 7PsKoch 1579

SIEDM PSALMOW POKVTNYCH JANA KOCHANOWSKIEGO. Cum Gratia et Priuilegio S. R. M., Kraków, Druk. Łazarzowa, 1579, 4° (egz. BK Cim.Qu.2249).

22. PsNiekt 1610

Psalmy. — Pieśni, [Raków, S. Sternacki, wyd. W. Szmalc?, 1610], 12° (egz. Cluj U R. 1863 adl. (def.); opis wg A. Kawecka-Gryczowa, Ariańskie oficyny..., s. 258, poz. 201).

23. PsNiekt 1614

Psalmy. — Pieśni, [Raków, S. Sternacki, wyd. W. Szmalc?, między 1614 a 1620], 12° (egz. Cluj U R. 1851 adl. (def.); opis wg A. Kawecka-Gryczowa, Ariańskie oficyny..., s. 258-259, poz. 202).

24. PsNiekt 1620

PSALMY DAWIDOWE Z Evvangelią Pana Christusovvą zgodne. Do ktorych są przyłączone PIESNI pobozne, z Pism Svviętych vvzięte, Raków, S. Sternacki, [wyd. W. Szmalc], 1620, 32° (egz. BN XVII.1.499).

25. PsNiekt 1625

PSALMY Niektore Krola Dawida, Proroka Bożego, z Ewanielią Pana Christusową zgodne. Do ktorych są przyłączone Piesni pobożne, z Pism świętych wźięte, [Raków], S. Sternacki, [wyd. W. Szmalc?], 1625, 12° (egz. BK 118; Cluj U R.1865).

26. PsRys 1614

Niektore Psalmy Dawidowe Cżęsćią Poprawione Cżęśćią z nowu przelozone Na Stare Noty. Od Salomona Rysinskiego. Za zleceniem starszych, Lubcz nad Niemnem, P. Blast, 1614, 4° (Toruń Książnica Miejsca, TN 23017 adl.; zagubiony ręczny odpis kilku kart miał sygn. BK nr 1410; mf. odpisu: BK 6630; BN ZSD 235; fotokopia odpisu: BK Foto. I, 140).

 

Wykaz skrótów nazw Bibliotek: BJ – Kraków, Biblioteka Jagiellońska; BK – Kórnik, Biblioteka PAN; BN – Warszawa, Biblioteka Narodowa; Cluj U – Cluj (Rumunia), Academia Annexa III, (Collegium Unitariorum); Czart. – Kraków, Biblioteka XX. Czartoryskich; Ossol. – Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wr BU – Wrocław, Biblioteka Uniwersytecka; Wa BU – Warszawa, Biblioteka Uniwersytecka.

 

Inne skróty: mf. – mikrofilm.



[1] Są to: 1) tzw. Psałterz krakowski (1532, 1535); 2) „Żołtarz Dawida Proroka” w tłum. W. Wróbla (1539 – dwa wyd., 1540 – dwa wyd., 1543, 1547, 1551, 1567; 3) „Psałtarz Dawidów” w tłum. M. Reja (ok. 1546, 1550); 4) „Psałterz Dawida” w tłum. J. Lubelczyka (1558); 5) Psałterz z Biblii Leopolity (1561, 1575/7) oraz jego przedruk w tzw. Psałterzu trydenckim (1579); 6) Psałterz z Biblii brzeskiej (1563) oraz jego oddzielny przedruk z 1564; 7) Psałterz z Biblii Sz. Budnego (1572); 8) „Psałterz Dawidów” w tłum. J. Kochanowskiego (wyd. 1 z 1579, dziś znanych jest 28 edycji z lat 1579-1641 oraz „Melodie na Psałterz polski” M. Gomółki – przekład Kochanowskiego zaopatrzony w nuty); 9) „Psalmy Dawidowe” w tłum. P. Milejewskiego (1587); 10) Psałterz w tłum. J. Wujka (1594, edycja wraz z całą Biblią z 1599, 1616, 1626); 11) „Psalmy Dawidowe” w tłum. M. Rybińskiego (dziś znanych jest 10 edycji z lat 1605-1636); 12) Psałterz z Biblii gdańskiej (1632) oraz jego przedruk z 1633. Dokładny wykaz renesansowych wydań Psałterza, zob. R. Pietkiewicz, Pismo Święte w języku polskim w latach 1518-1638. Sytuacja wyznaniowa w Polsce a rozwój edytorstwa biblijnego, Wrocław 2002, s. XV-XXI (www.digital.fides.org.pl)

[2]  Jest to klocek Czart. Cim.1618-1635/I.

[3] Jest to klocek BN XVI.O.230-286.

[4] Pomijam wydanie Ps 51(50) z 1531 roku: Psalm dauidow piecdziesty, ktory się pocżyna Smiłuy sie na demną boże, według prawey historiey iego. Od chwalebnego biskupa Carpentorackiego wyłożony a zwykładu iego y wyrozumienia ynnich doktorow swiętych na polski ięzyk spilnoscią przełożony, Kraków, F. Ungler, 1531, 8° (egz. BJ Cim.19; Ossol. XVI.O.494). Dzieło to ma charakter komentarza i tym samym odróżnia się od interesujących nas druków. Zob. R. Pietkiewicz, dz. cyt., s. 321-323.

[5] Ze względu na potrzebę jednoznacznego określenia psalmu będziemy podawać podwójną numerację: najpierw wg BH, a w nawiasie wg Wulgaty. Oryginalnie na drukach wszystkie psalmy z wyjątkiem Ps 79 Lub 1558 mają numery wg Wulgaty.

[6] Skróty poszczególnych edycji znajdują się w bibliografii załącznikowej do niniejszego artykułu.

[7] M. Wiszniewski (Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844, s. 471) uważał, że inicjały te należą do Bernarda Wapowskiego, sprzeciwił się temu I. Warmiński, uważając, że chodzi tu o Bernarda Wojewódkę. Zob. I. Warmiński, Andrz. Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906, s. 462-464; zob. również Bibliografia literatury polskiej. Nowy Korbut, red. K. Budzyk [dalej: NK], t. 3, Warszawa 1965, s. 412.

[8] Za takim rozwiązaniem inicjałów opowiada się M. Wiszniewski, dz. cyt., s. 466. 468.

[9] Zob. T. Witczak, Studia nad twórczością Mikołaja Reja, Warszawa 1975, s. 83 i przyp. 123.

[10] Psalm ten wydano anonimowo. Argumenty za przypisaniem go B. Wojewódce zob. I. Warmiński, dz. cyt., s. 462; T. Witczak, dz. cyt., s. 83 i przyp. 122.

[11] Zob. T. Komander, H. Mieczkowska, Katalog druków XVI wieku w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, t. 2/1, Warszawa 1998, s. 379, p. 1184 oraz P. Buchwald-Pelcowa, Nad psalmami i psałterzami polskimi XVI wieku, w: Nurt religijny w literaturze polskiego średniowiecza i renesansu, red. S. Nieznanowski, J. Pelc, Lublin 1994, s. 255.

[12] Zob. np. J. Lelewel, Bibliograficznych ksiąg dwoje, t. 1, Wilno 1823, s. 148; M. Wiszniewski, dz. cyt., s. 466-481. 506-510; K. Estreicher, Bibliografia Polska, t. 15, Kraków 1897. s. 62-66; S. Dobrzycki, Psałterz Kochanowskiego. Jego powstanie, źródła, wzory, Kraków 1910, s. 31-35; NK III, s. 159-160. 350. 412; I. Rostkowska, Bibliografia dzieł Mikołaja Reja. Okres staropolski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1970, s. 23. 62-67. 73-74, poz. 20. 47-51. 62; T. Witczak, dz. cyt., s. 80; P. Buchwald-Pelcowa, Nad psalmami..., art. cyt., s. 254-255; M. Kossowska, Biblia w języku polskim, t. 1, Poznań 1968, s. 145-146.

[13] Teksty źródłowe podają: Septem psalmi Rej. Zob. Inventarius rerum olim Mathiae Szaffenberck, w: A. Benis, Materiały do historii drukarstwa i księgarstwa w Polsce, w: Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. 7, Kraków 1892, s. 22, poz. 457 (http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/59592).

[14] Na temat „Siedmiu psalmów pokutnych” M. Reja zob. I. Rostkowska, dz. cyt., s. 23, poz. 20; NK III, s. 160; T. Witczak, dz. cyt., s. 68.

[15] Zob. P. Buchwald-Pelcowa, Dawne wydania dzieł Jana Kochanowskiego, Warszawa 1993, s. 82-88.

[16] Zob. T. Witczak, dz. cyt. s. 84, przyp. 128; P. Buchwald-Pelcowa, Dawne wydania…, dz. cyt., Warszawa 1993, s. 232 także przyp. 21.

[17] W.A. Maciejowski, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, t. 3, Warszawa 1852, s. 599-600.

[18] A. Jocher, Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, od wprowadzenia do niej druku po rok 1830 włącznie..., t. 2, Wilno 1842, s. 24, poz. 2397-2398, podaje odmienny od Maciejowskiego tytuł pierwszej edycji: Psalmy Dawida podług dawnych nót wierszem polskim przez Salomona Rysińskiego.

[19] „Psalmy, które z dawna były w Kancjonale Krakowskim (a jest ich tu w liczbie dwadzieścia i pięć) położyliśmy, tak jako są potrzebnie i szcześliwie corrygowane od Szlachetnego Pana Salomona Ryszińskiego, któremu z tej miary wieleśmy powinni” (Psalmy Dawidowe, z Hymnami. Piesni Duchowne. Katechizm Mnieyszy y VVietszy. Z składami davvnemi VViary Katolickiey: Modlitw Osobliwych Sto. Z wielką pilnośćią y potrzebną wydane na część y chwałę Boga w Troycy jedynego a na pożytek kośćioła powszechnego Apostolskiego na Panie Jezuśie Christuśie jedynym fundamencie Słowem Bożym zbudowanego, Gdańsk, A. Hünefeldt, 1619, 8°, k. )?( 6r – egz. Ossol. XVII-1425; 1426).

[20] Zob. A. Kawecka-Gryczowa, Ariańskie oficyny wydawnicze Rodeckiego i Sternackiego, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1974, s. 258-260, poz. 201-204.

[21] Znajdują się one w inwentarzach pozostałych po Macieju Szarfenbergu i Helenie Unglerowej: Septem psalmi – [egz.] 2; Septem psalmi Rej – [egz.] 3 (Inventarius rerum olim Mathiae Szaffenberck, dz. cyt., s. 7, poz. 29 oraz s. 22, poz. 457); Septem Psalmi Polonici exemplaria 11 (Inventarius rerum post mortem olim honestae Helenae Florianowe derelictarum, w: A. Benis, art. cyt., s. 44, poz. 1101).

[22] Np. w: Zołtharz Dawidow Przez Mistrza Walantego Wrobla niekiedy kaznodzieię Poznańskiego na rzecż Polską wyłożony, Kraków, Mik. Szarfenberg, 1567, 8° (egz.: Ossol. XVI.O.273) zaznaczono ręcznie psalmy pokutne; podobnie w: Psalterz Dawidow. Teraz znowu z Laćińskiego, z Gr?ckiego y z Zydowskiego na Polski ięzyk z pilnośćią przełożony y Argumentami y Annotacyami obiaśniony. Przez D. Iakuba Wvyka, Theologa Societatis Iesv..., Kraków, A. Piotrkowczyk, 1594, 4° (egz: Ossol. XVI.Qu.3095). W Psalmy Dawidowe: Przekladania X. Macieia Rybinskiego. Na melodye Psalmow Francuskich urobione, Gdańsk, A. Hünefeldt, nakł. H. Krokowski, 1616, 8°, na s. 12 pierwszej paginacji drukarz wyszczególnił numery psalmów pokutnych. Psalmy pokutne były również umieszczane w Hortulusach, zob. [Hortulus polski, Kraków, H. Wietor, ok. 1530], 8° (egz.: BJ Cim.218); [Hortulus polski, Kraków, Mik. Szarfenberg, po 1585], 8° (egz.: Ossol. XVI.O.737); [Hortulus polski], Kraków, A. Piotrkowczyk, 1636, 8° (egz.: BJ 311160/I).

[23] Zob. P. Buchwald-Pelcowa, Dawne wydania..., dz. cyt., s. 232.

[24] Zob. A. Kawecka-Gryczowa, Ariańskie oficyny..., dz. cyt., s. 258-259, poz. 201-204.

[25] Psalterz Dawidow. Przekladania Jana Kochanowskiego, Kraków, Druk. Łazarzowa, 1579, 4° (egz.: Czart. Cim.1815/II).

[26] Zoltarz Dawidow przez Mistrza Walentego Wrobla z Poznania, polską mową wyłożony. Teraz zwiętssą pilnosćią pismem Lacińskiem y Polskiem wydrukowany, ktemu też iest Regestr przydany, przez ktory łatwie może być każdy Psalm nalieźiony, Kraków, H. Wietor, 1540, 8° (egz. Wr BU 305158).

[27] Psalterz Dawidow. Przekladania Jana Kochanowskiego, dz. cyt.

[28] Korzystam z tekstu Poligloty antwerpskiej: Biblia Sacra Hebraice, Chaldaice, Graece, et Latine. Philippi II Reg. Cathol. Pietate Et Studio Ad Sacrosanctae Ecclesiae Usum, t. 1-8, Antverpiae, K. Plantinius, 1569-1572, 2º (egz.: Wr BU 464835).

[29] Zob. całość Psałterza w tłumaczeniu J. Lubelczyka: Psałterz Dawida onego Swiętego, a wiecżney pamięći godnego Krola y Proroka: teraz nowo na piosnecżki po Polsku przełożony, a według Zydowskiego rozdzyału na pięcioro ksiąg rozdzyelony. A dla lepszego zrozumienia są przydane Argumenta y annotacyie, tho iest  krociuchne wypisanie, iżby wiedzyeli ći co go używać będą, czo ktory Psalm w sobie zamyka. Też dla łacnieyszego znalezyenia reyestr wszytkich Psalmow na końcu iest przydany, Kraków, M. Wirzbięta, 1558, 2° (egz.: Ossol. XVI.F.4081).

 

 
Dzieło Biblijne


© Copyright Słowo Biblijne 2006. All rights Reserved. Made in quaint.pl