Dzie│o Biblijne

Madaba w krainie Moabu

Madaba w krainie Moabu 

Madaba, miasto po┼éo┼╝one na wzg├│rzu, ponad urodzajn─ů r├│wnin─ů, oko┼éo 30 km na po┼éudniowy zach├│d od stolicy Jordanii, Ammanu. Hebrajska nazwa tego miasta Medeba znana jest ze Starego Testamentu, obecna nazwa arabska brzmi Madaba.

 

1. Madaba w czasach biblijnych

 

Najstarsze ┼Ťlady obecno┼Ťci ┼╝ycia cz┼éowieka datowane s─ů na epok─Ö br─ůzu. Badania powierzchniowe dokonane w roku 1993, oraz wykopaliska przeprowadzone w 1996 wykaza┼éy, ┼╝e pocz─ůtki zamieszkania s─ů w epoce ┼Ťredniego br─ůzu, na pocz─ůtku 4 tysi─ůclecia przed Chrystusem[1].

Nast─Öpna epoka zamieszkiwania cz┼éowieka to XIII, oraz X do IX w. przed Chr., ┼Ťwiadcz─ů o tym pozosta┼éo┼Ťci w okolicznych grobowcach[2]. Na terenie ca┼éej miejscowo┼Ťci mo┼╝na odnale┼║─ç pozosta┼éo┼Ťci ceramiczne z epoki ┼╝elaza, z tego czasu pochodzi najstarsze ┼Ťwiadectwo pisane o Madabie zawarte w inskrypcji na steli Meszy, kr├│la Moabu w IX w. przed Chrystusem. Zosta┼éa znaleziona 19 sierpnia 1868 przez niemieckiego misjonarza F. Klein’a w Dibonie. Jest to gruba p┼éyta kamienna, u g├│ry zaokr─ůglona, o wymiarach 1,10 na 0,60 na 0,06 m. Inskrypcja zawiera 34 linie. Stela Meszy znajduje si─Ö dzisiaj w Luwrze w Pary┼╝u[3]. W IX w. Moab by┼é cz─Ö┼Ťci─ů Pa┼ästwa P├│┼énocnego – Izraela pod panowaniem Omriego. Kr├│l Mesza na steli opowiada o swoich zwyci─Östwach, mi─Ödzy innymi jak zdoby┼é i zagospodarowa┼é Madab─Ö[4].

Biblijne ksi─Ögi wymieniaj─ů Madab─Ö jako miejscowo┼Ť─ç na skraju Moabu (Lb 21,27-30), kt├│ry by┼é zamieszkany przez pokolenia Gada i Rubena (Joz 13,9). Madaba zosta┼éa przydzielona pokoleniu Rubena (Joz 13,16). W pobli┼╝u Madaby Dawid pokona┼é Ammonit├│w i Aramejczyk├│w (1 Krn 19,6-19).

Prorocy wymieniaj─ů Madab─Ö jako jedno z miast Moabu (Iz 15,2).

Z opis├│w walk pogranicznych z II w. (1 Mch 9,32-42) wynika, ┼╝e miasto zosta┼éo zasiedlone przez „syn├│w Jambriego”. Zapewne chodzi szczep arabski, kt├│ry osiedli┼é si─Ö w Madabie[5]. Prawdopodobnie chodzi o tych samych, kt├│rzy na nabatejskiej inskrypcji z I w. po Chr. znalezionej w tzw. katedrze w Madabie, s─ů okre┼Ťleni jako Banu ‘Amrat[6]. W tej epoce Madaba by┼éa zdobyta przez Jerozolim─Ö na korzy┼Ť─ç Hasmonejczyk├│w (FlavAnt XIII 9,1 i 15,4), a przej┼Ťciowo nale┼╝a┼éa r├│wnie┼╝ do nabatejskiego Kr├│lestwa z Petry.

Od roku 106 po Chr. miasto nale┼╝a┼éo do Prowincji Arabia, kt├│r─ů za┼éo┼╝y┼é cesarz Trajan jako kontynuacj─Ö nabatejskiego Kr├│lestwa z Petry. Madaba nale┼╝a┼éa do Prowincji Arabia a┼╝ do najazdu arabskiego w r. 638 po Chr.

W Madabie podczas panowania cesarza Septymiusza Sewerusa, cesarza Caracalla, Geta i Aleksandra Sewerusa by┼éy bite monety miedziane[7]. Na monetach, jak i na inskrypcji z roku 106 po Chr., a┼╝ do drugiej po┼éowy VIII w., by┼éa stosowana rachuba czasu rozpowszechniona w ca┼éej Prowincji Arabia. Ten spos├│b liczenia czasu rozpoczyna si─Ö od lat 163/164. Po reformie administracyjnej dokonanej w IV w. Madaba sta┼éa si─Ö miastem najbardziej wysuni─Ötym na po┼éudnie prowincji granicz─ůca z prowincj─ů Palestina Tertia.

 

2. Chrze┼Ťcija┼äska Diecezja Madaba

 

Chrze┼Ťcija┼ästwo bardzo wcze┼Ťnie rozpowszechni┼éo si─Ö w tym rejonie. Wsp├│lnoty chrze┼Ťcija┼äskie z okolic Madaby czcili swoich m─Öczennik├│w, kt├│rzy ponie┼Ťli ┼Ťmier─ç m─Öcze┼äsk─ů w czasie prze┼Ťladowa┼ä za cesarza Dioklecjana: oficer ┼Ťw. Zenon i jego adiutant ┼Ťw. Zena, ┼Ťw. Teodor i jego towarzysze ┼Ťwi─Öci Julian, Eubolus, Malkamon, Mokimos i Salamon. Euzebiusz w swym dziele „Onomastikon” wymienia w┼Ťr├│d miejscowo┼Ťci chrze┼Ťcija┼äskich z ko┼äca III i z pocz─ůtku IV w. wiosk─Ö Qurayat z okolic Madaby. Liczna wsp├│lnota mnich├│w w monastyrze na G├│rze Nebo, kilka km na zach├│d od Madaby jest znana ju┼╝ na pocz─ůtku IV w.[8].

Najstarsze udokumentowane ┼Ťwiadectwo o gminie chrze┼Ťcija┼äskiej ┼╝yj─ůcej w mie┼Ťcie i posiadaj─ůcej w┼éasnego biskupa znajduje si─Ö w aktach Soboru Chalcedo┼äskiego z roku 451. Akta podpisa┼é Konstantyn, arcybiskup i metropolita Bostry, stolicy ca┼éej prowincji oraz Gajanus, biskup mieszka┼äc├│w Madaby (M─ôdabenoi). Z tego samego czasu mamy ┼Ťwiadectwo zawarte w dziele „Vita Petri Iberi”, („┼╗ycie Piotra Ibera” z ok. 409-488)[9]. By┼é to monofizycki biskup z Maiumas w Gazie, kt├│ry podczas swojej drugiej podr├│┼╝y w Prowincji Arabii po Soborze Chalcedo┼äskim g┼éosi┼é kazania chrze┼Ťcija┼äskiej ludno┼Ťci w Madabie.

Nazw─Ö miasta Madaba wylicza w swym dziele „Ethnika” Stefan z Bizancjum (VI w.)[10]. Stefan by┼é gramatykiem w Konstantynopolu, w dziele Ethnika zestawi┼é alfabetycznie znane w├│wczas nazwy geograficzne i etnograficzne.

Na pocz─ůtku panowania cesarza Justyniana I (527-565), sk─ůdin─ůd nieznany Hierokles dla cel├│w polityczno-statystycznych zestawi┼é nazwy miast wschodniego cesarstwa. Dzie┼éo nosi nazw─Ö „Synekdemos” i obejmuje 64 prowincje i 923 nazwy miast[11]. W┼Ťr├│d miast Prowincji Arabia wylicza r├│wnie┼╝ Madab─Ö (722,6). Na podstawie dzie┼éa Hieroklesa, Georgios z Cypru ok. r. 605 napisa┼é swoje „Descriptio Orbis Romani”, umieszczaj─ůc w spisie nazw─Ö Madaba (1062)[12].

Cyryl ze Scytopolis (ok. 520-600) w dziele „Vita Euthymii” („┼╗ycie Eutymiusza”) podaje informacj─Ö, ┼╝e Gajanus, ucze┼ä ┼Ťwi─Ötego metropolity Antipatrosa, zosta┼é wy┼Ťwi─Öcony na biskupa Madaby, jako nast─Öpca Konstantyna[13].

Na podstawie staro┼╝ytnych ┼║r├│de┼é zestawionych z wynikami bada┼ä archeologicznych mo┼╝na zakre┼Ťli─ç granice diecezji Madaba.

Na zach├│d diecezja Madaby si─Öga┼éa do okolicy G├│ry Nebo. Inskrypcje na mozaikach ko┼Ťcio┼é├│w w sanktuarium Moj┼╝esza na G├│rze Nebo (dzi┼Ť Ras Siyagha), w ko┼Ťcio┼éach w mie┼Ťcie Nebo (dzisiaj Khirbet el-Muchayyat), w Dolinie ┼╣r├│de┼é Moj┼╝esza (‘Ayun Musa) i w Dolinie ┼╣r├│d┼éa Ko┼Ťcielnego (‘Ain el-Keniseh) wymieniaj─ů biskup├│w: Fidosa, Kyrosa, Eliasza, Jana, Sergiusza i Leontiosa z Madaby. Okres ich dzia┼éalno┼Ťci od ko┼äca V w. do pierwszych dziesi─Öcioleci VII w. wyznacza wp┼éyw diecezji na te o┼Ťrodki monastyczne i zasi─Ög jurysdykcyjny[14].

Na po┼éudnie granic─ů geograficzn─ů i administracji ko┼Ťcielnej by┼éa dolina rzeki Arnon (dzi┼Ť arab. Wadi el-Mud┼╝ib). By┼éa to granica pomi─Ödzy diecezj─ů Madaba w Prowincji Arabia i diecezj─ů Rabbat Moba - Areopolis w Palestina Tertia. Na tak─ů granic─Ö wskazuj─ů inskrypcje w ko┼Ťciele Umm-er-Rasas (biblijne Mefaat), gdzie wymieniony jest biskup Sergiusz z Madaby z roku 586[15].

Na po┼éudniowy wsch├│d diecezja Madaba si─Öga┼éa do miejscowo┼Ťci Ma‘in, natomiast na wsch├│d zapewne rozci─ůga┼éa si─Ö jak daleko si─Öga┼é teren uprawny, a┼╝ do teren├│w stepowych i pustynnych na wschodzie. Na p├│┼énoc Madaba graniczy┼éa z diecezj─ů Esbus (biblijne Heszbon), po┼éo┼╝on─ů w odleg┼éo┼Ťci tylko 7 km od Madaby.

Przy pomocy danych pochodz─ůcych ze ┼║r├│de┼é literackich, danych pochodz─ůcych z inskrypcji wydobytych przez badania archeologiczne i innych danych z administracyjnych opis├│w z czas├│w rzymskich, mo┼╝na opisa─ç nie tylko zasi─Ög diecezji z VI w., lecz sporz─ůdzi─ç r├│wnie┼╝ kompletn─ů list─Ö rezyduj─ůcych biskup├│w Madaby pocz─ůwszy od V a┼╝ do drugiej po┼éowy VIII w.[16].

 

3. Wykopaliska archeologiczne

 

Badania archeologiczne w mie┼Ťcie Madaba rozpocz─Ö┼éy si─Ö po ponownym zamieszkaniu ruin przez 90 bedui┼äskich rodzin chrze┼Ťcija┼äskich, kt├│re przyby┼éy z po┼éudnia, z miasta Kerak w roku 1880.

W epoce rzymsko-bizantyjskiej i omajadzkiej miasto rozci─ůga┼éo si─Ö od Akropolu, czyli od najwy┼╝szego punktu wzg├│rza, a┼╝ do r├│wniny po┼éo┼╝onej na p├│┼énoc.

Na po┼éudniowych zboczach wzg├│rza odnaleziono pozosta┼éo┼Ťci kompleksu eklezjalnego, tak zwan─ů „katedr─Ö”[17]. Na po┼éudniowo-wschodnich kra┼äcach miasta znajduje si─Ö ko┼Ťci├│┼é Aposto┼é├│w (z r. 578) z posadzkami mozaikowymi[18]. 

W po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci miasta znajduje si─Ö ponadto kaplica z posadzk─ů mozaikow─ů odnalezion─ů w domu rodziny Atwal[19] i mozaika z motywem rajskim w domu rodziny Farid el-Masri z VI w. oraz mozaikowa sala Aqsara, sala Achillesa i sala Dionizosa znajduj─ů si─Ö w Muzeum Archeologicznym[20].

Na p├│┼énocnym zboczu, w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci miasta mamy bardzo wiele zabytk├│w, odkryto bardzo wiele pozosta┼éo┼Ťci historycznych - i tak: ko┼Ťci├│┼é ┼Üw. Jerzego z map─ů, ko┼Ťci├│┼é ┼Üwi─Ötych M─Öczennik├│w, zwany Khadir[21], tak zwany spalony pa┼éac[22], ko┼Ťci├│┼é Dziewicy Maryi z sal─ů Hipolita[23], ko┼Ťci├│┼é Proroka Eliasza z krypt─ů ┼Ťw. Elianosa[24], ko┼Ťci├│┼é w domu rodziny Sunna[25] i ko┼Ťci├│┼é w domu rodziny Salayta[26]. Wszystkie odkryte obiekty posiadaj─ů posadzki mozaikowe.

W dzielnicy na p├│┼énoc od najwy┼╝szego punktu miasta za┼éo┼╝ono w r. 1991 Park Archeologiczny, kt├│ry uroczy┼Ťcie zosta┼é otwarty w r. 1995. Park Archeologiczny Madaby skupia si─Ö wok├│┼é brukowanej drogi rzymskiej i obejmuje ko┼Ťci├│┼é Dziewicy Maryi z sal─ů Hipolita, ko┼Ťci├│┼é Eliasza z krypt─ů ┼Ťw. Elianosa oraz ko┼Ťcio┼éy Khadir i Sunna[27].

 

4. Mapa Palestyny

 

Najbardziej znany ko┼Ťci├│┼é Madaby to prawos┼éawny ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Jerzego. ze wzgl─Ödu na geograficzn─ů map─Ö Palestyny na mozaikowej posadzce. Ta mapa to najwa┼╝niejszy zabytek w mie┼Ťcie, ma wyj─ůtkowe znaczenie dla biblistyki, dla poznania historii i geografii biblijnej[28].

Pierwszych naukowych opis├│w ruin ko┼Ťcio┼éa dokonali: G. Schumacher[29], P. M. S├ęjourn├ę[30], C. Schick i G. Manfredi[31]. Znacz─ůce badania mapy przeprowadzili R. T. O'Callaghan[32], M. Avi-Yonah[33], P.-L. Gatier[34], H. Donner[35]. W roku 1997 obchodzono 100.lecie odkrycia mapy, w polskiej literaturze biblijnej przesz┼éa ta rocznica bez wi─Ökszego echa, natomiast na miejscu ukaza┼éa si─Ö du┼╝a i efektowna publikacja[36].

Plan ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Jerzego jest bazylikalny, por├│wnywalny do innych ko┼Ťcio┼é├│w miasta: jedna absyda, trzy nawy przedzielone rz─Ödami kolumn, narteks, atrium przed fasad─ů, przed wej┼Ťciem do ko┼Ťcio┼éa oraz parakklesion z posadzk─ů mozaikow─ů od strony po┼éudniowej.

Mozaika przedstawiaj─ůca map─Ö Palestyny zosta┼éa odkryta w grudniu 1896 roku przez diakona Kleofasa Koikylidesa podczas prac przy nowym ko┼Ťciele i po raz pierwszy opublikowana w wydawnictwie franciszkan├│w w Jerozolimie[37]. Fragmenty tej mozaiki zosta┼éy ju┼╝ wcze┼Ťniej odnalezione, a mianowicie proboszcz ┼éaci┼äski, czyli katolickiej parafii ju┼╝ w roku 1890 skopiowa┼é i wys┼éa┼é do Jerozolimy dwie nazwy miejscowo┼Ťci, kt├│re odnalaz┼é na mozaice przy p├│┼énocnej ┼Ťcianie ko┼Ťcio┼éa[38].

Mozaika ma wymiary 15,7 x 5,6 m. Mapa zawiera oko┼éo 150 nazw miejscowo┼Ťci, kt├│re w wi─Ökszo┼Ťci mo┼╝na zidentyfikowa─ç bior─ůc pod uwag─Ö okoliczno┼Ťci historyczne oraz ich po┼éo┼╝enie. S─ů to miejscowo┼Ťci Bliskiego Wschodu od Tyru i Sydonu na p├│┼énocy a┼╝ do Delty Nilu w Egipcie na po┼éudniu, od Morza ┼Ür├│dziemnego na zachodzie a┼╝ do Pustyni Arabskiej na wschodzie.

Na fragmencie najlepiej zachowanym mozaika przedstawia rzeczywisto┼Ť─ç centralnej cz─Ö┼Ťci Palestyny z bardzo malowniczym realizmem, a ten pozwala ┼éatwiej rozpozna─ç okolice i naturalne elementy kraju. Osi─ů ca┼éej kompozycji jest ┼éatwo rozpoznawalny Jordan i Morze Martwe. Na wsch├│d wyr├│┼╝niaj─ů si─Ö g├│ry Moabu i Edomu, za┼Ť na zach├│d g├│rzysta kraina Samarii i Judei. Tereny g├│rzyste mozaikarz wyr├│┼╝ni┼é kolorystycznie od r├│wniny nadmorskiej nad Morzem ┼Ür├│dziemnym wzgl─Ödnie od Doliny Jordanu[39].

Mapa jest zorientowana na wsch├│d, tak samo jak wyobra┼╝enia miast i budynki ze swoimi odpowiednimi inskrypcjami. Wchodz─ůc do ko┼Ťcio┼éa i stoj─ůc w kierunku o┼étarza i absydy inskrypcje s─ů dobrze widoczne i czytelne. Aby wszystkie napisy si─Ö pomie┼Ťci┼éy, mozaikarz musia┼é odst─ůpi─ç od precyzyjnych proporcji. Pomimo tych niedok┼éadno┼Ťci dok┼éadnie czytelny jest cel mozaikarza - umie┼Ťci┼é miejscowo┼Ťci wzd┼éu┼╝ sieci dr├│g regionu. Pod tym wzgl─Ödem dyskutowana jest zale┼╝no┼Ť─ç od mapy Tabula Peutingeriana[40].

Miejscowo┼Ťci s─ů przedstawione w spos├│b schematyczny i dodatkowo opisane nazw─ů w inskrypcji. Wielko┼Ť─ç tego schematycznego rysunku, symbolu miasta jest proporcjonalna do znaczenia miejscowo┼Ťci. Wi─Öksze miasta s─ů przedstawione jako plany miast. S─ů to: Jerozolima, Neapolis, Askalon, Gaza, Pelusium i Kerak. Wyra┼║nie r├│┼╝ni─ů si─Ö od mniejszych miast, np.: Lydda, Yabneh, Aszdod, Eleuteropolis. Nast─Öpnie jeszcze mniejsze miejscowo┼Ťci jak: Jerycho, Bet Zachar, Bersabea, s─ů przedstawione jako prosty symbol, jako brama miejska pomi─Ödzy dwoma wie┼╝ami lub jako pojedynczy budynek, ko┼Ťci├│┼é, kt├│ry wskazuje na jak─ů┼Ť wiosk─Ö albo na jakie┼Ť sanktuarium.

Do rzek, do morza czy g├│r mozaikarz doda┼é inne, ┼éatwo czytelne symbole, np. palmy przy oazach Jerycha i Zoary, symbol ┼║r├│d┼éa w Dolinie Jordanu, krzewy wzd┼éu┼╝ rzeki. Przedstawi┼é brody na Jordanie z charakterystycznymi promami, doda┼é ryby w rzece i dwie ┼éodzie na Morzu Martwym. Z punktu widzenia historyczno-geograficznego s─ů jeszcze wa┼╝ne dodatkowe, specyficzne wskaz├│wki co do niekt├│rych miejscowo┼Ťci, tak np.: dwana┼Ťcie tablic na ┼Ťcianie ko┼Ťcio┼éa w Galgala, studnia Jakuba w Sychem, chrzcielnica Filipa przy studni Filipa przy Betsura, drzewo terebintu albo d─ůb przy Mambre, zbiornik term Kallirhoe, charakterystyczne przedstawienie miasta Kerak jako twierdzy na odosobnionej g├│rze.

Miejscem centralnym ca┼éej kompozycji, a nawet jakim┼Ť naturalnym ┼Ťrodkiem ca┼éej mapy jest Jerozolima przedstawiona jako plan miasta[41]. Miasto ┼Ťwi─Öte jest przedstawione z lotu ptaka z murami miejskimi, wie┼╝ami, ulicami, i cz─Ö┼Ťciowo z budynkami, niekt├│re mo┼╝na zidentyfikowa─ç. Cardo - g┼é├│wna ulica miasta, rozpoczyna si─Ö na p├│┼énocy od p├│┼éokr─ůg┼éego placu zaraz przy bramie miejskiej[42]. Na ┼Ťrodku placu wznosi si─Ö kolumna wotywna. Przy cardo g┼é├│wnym budynkiem jest kompleks ko┼Ťcio┼éa Zmartwychwstania nad Grobem Chrystusa wybudowany przez Konstantyna Wielkiego. Bazylika Zmartwychwstania jest przedstawiona wyj─ůtkowo - mo┼╝na nawet rozpozna─ç fasad─Ö i propyleje. Odwa┼╝nie przedstawi┼é portyk i monumentaln─ů bram─Ö.

Niejednokrotnie wykopaliska archeologiczne potwierdzaj─ů toponimy zawarte na mapie. Jako przyk┼éad niech pos┼éu┼╝─ů nowsze wykopaliska. Na po┼éudniu Morza Martwego na mapie obok miasta Zoora jest napis „┼Ťwi─Ötemu L[…]”. Dzi─Öki wykopaliskom ruiny w Deir ‘Ain ‘Abata w pobli┼╝u Ghor es-Safi (biblijna Zoara, lub Soar) zosta┼éy zidentyfikowane jako sanktuarium Lota z pieczar─ů (Rdz 19,30)[43]. Innym przyk┼éadem jest okolica po wschodniej stronie Jordanu zwi─ůzana z chrztem Jezusa. Na mapie przy symbolu ┼║r├│d┼éa jest napis: „Ainon gdzie teraz jest Sapsafas” (Ainon: J 3,23; nazwa Sapsas by┼éa u┼╝ywana w VII w.). Badania w Wadi Kharrar przy ┼║r├│dle wykaza┼éy ┼╝e by┼é tam o┼Ťrodek monastyczny z ko┼Ťcio┼éami i kaplicami[44].  

Poza nazwami miejscowo┼Ťci znajduj─ů si─Ö na mapie napisy okre┼Ťlaj─ůce pokolenia Efraima, Judy, Dana, Beniamina i Symeona, oraz ich terytoria. Przy pokoleniach Zabulona, J├│zefa, Beniamina i Dana odno┼Ťne biblijne teksty b┼éogos┼éawie┼ästw s─ů dok┼éadnie przytoczone. Z tego wynika jednoznacznie, ┼╝e mapa przede wszystkim by┼éa dokumentem geografii biblijnej, a same nazwy tw├│rcy mapy czerpali prawdopodobnie z „Onomastikon’u” Euzebiusza[45]. Zatem jako dokument geografii biblijnej mapa obejmowa┼éa teren dwunastu pokole┼ä izraelskich oraz te okolice, kt├│re obj─Öte s─ů granicami Kanaanu, czyli ziemi obiecanej Abrahamowi w my┼Ťl s┼é├│w „potomstwu twemu daj─Ö ten kraj, od Rzeki Egipskiej a┼╝ do rzeki wielkiej, rzeki Eufrat” (Rdz 15,18).  

Wa┼╝ne jest to, ┼╝e zosta┼éy dodane miejscowo┼Ťci nowotestamentalne, kt├│re w zasadzie pokrywaj─ů si─Ö z chrze┼Ťcija┼äskimi sanktuariami i ko┼Ťcio┼éami. Na przyk┼éad nadanie wa┼╝no┼Ťci i eksponowanie bazyliki Zmartwychwstania nad Grobem Chrystusa wskazuje, ┼╝e mapa by┼éa zaktualizowaniem historii biblijnej, by┼éa odczytaniem na nowo historii zbawienia w swej warstwie geograficznej. W centrum ┼Ťwiata zbawionego, w centrum wszech┼Ťwiata, w centrum ekonomii zbawienia jest umieszczone ┼Ťwi─Öte miasto Jerozolima, kt├│ra zawiera w swoim centrum budynek - jest nim justynia┼äski kompleks obejmuj─ůcy G├│r─Ö Kalwari─Ö, Ska┼é─Ö Kalwarii oraz Gr├│b Jezusa.

Przyjmuje si─Ö, ┼╝e mapa powsta┼éa w drugiej po┼éowie VI w.[46] Przemawiaj─ů za tym stylistyczne wzgl─Ödy, czyli spos├│b i styl przedstawienia ko┼Ťcio┼é├│w. Przemawiaj─ů za tym r├│wnie┼╝ inne wzgl─Ödy, mianowicie ko┼Ťci├│┼é przy studni Elizeusza w Jerychu oraz ko┼Ťci├│┼é Betabara s─ů po raz pierwszy wymienione przez pielgrzyma Teodozjusza, a by┼é on w Ziemi ┼Üwi─Ötej oko┼éo roku 530. Podobnie ko┼Ťcio┼éy z Galgali - sanktuarium egipskiego m─Öczennika z Askelonu, ko┼Ťci├│┼é ┼Üw. Wiktora pod Gaz─ů oraz gr├│b Zachariasza w dolinie Szefeli - pierwszy raz s─ů wymienione przez pielgrzyma z Piacenzy, kt├│ry w Ziemi ┼Üwi─Ötej by┼é oko┼éo roku 570. Ponadto, przyjmuj─ůc, ┼╝e w planie miasta Jerozolimy budynek, kt├│ry jest umieszczony na wsch├│d od Cardo, na po┼éudniowym kra┼äcu miasta jest ko┼Ťcio┼éem Nea Theotokos wybudowanym na polecenie Justyniana i po┼Ťwi─Öconym 20 listopada roku 542, wtedy data ta wskazuje terminus post quem dla datowania mapy[47]. VI w. jako dat─Ö powstania przyjmowano dotychczas dosy─ç zgodnie. Nowe ┼Ťwiat┼éo na datacj─Ö mapy rzuci┼éy wykopaliska w Dair ‘Ain ‘Abata – Agios Lot[48]. Z inskrypcji wynika, ┼╝e mozaika zosta┼éa wykonana w r. 606. Ponadto analizuj─ůc techniczn─ů stron─Ö wykonania mapy na posadzce w Madabie, M. Piccirillo proponuje dat─Ö powstania mapy na koniec VI w. do pierwszego dziesi─Öciolecia VII w.[49].

W zasadzie mapa jest staro┼╝ytnym dokumentem niezwykle bogatym w szczeg├│┼éy, Mapa jest przeznaczona dla pielgrzym├│w odwiedzaj─ůcych Ziemi─Ö ┼Üwi─Öt─ů na podstawie Biblii, dla nich jest przeznaczona i do nich jest dostosowana. Przemawia za tym ilo┼Ť─ç ko┼Ťcio┼é├│w i sanktuari├│w przedstawionych na mapie i znaczna ich przewaga w por├│wnaniu z budowlami ┼Ťwieckimi.

W pewnym sensie mapa jest wyznaniem wiary tych chrze┼Ťcijan, kt├│rzy zaprojektowali i zaplanowali map─Ö i polecili wybudowanie ko┼Ťcio┼éa w Madabie. Miejscowo┼Ťci biblijne dla chrze┼Ťcijan Madaby to nie tylko historyczno-geograficzne toponimy, lecz to jest rzeczywisto┼Ť─ç historii zbawienia. Rzeczywisto┼Ť─ç, kt├│ra otrzyma┼éa nowy wymiar zbawczy w Jezusie Chrystusie.

 

Marian B. Arndt OFM



[1] T. P. Harrison, Surface Survey, w: P. Bikai - T. A. Dailey (red.), Madaba. Cultural Heritage, Amman 1996, 19-23; T. P. Harrison, Tell Madaba Excavations 1996, SBFLA 46 (1996) 404-406; T. P. Harrison, Intrasite Spatial Analysis and the Settlement History of Madaba, (Studies in the History and Archaeology of Jordan 4), Amman 1997, 137-142; zob. M. B. Arndt, Gadara i Madaba – raport z wykopalisk, CT 71 (2001) nr 1, 80-81.

[2] L. Harding - B. S. J. Isserlin, An early Iron Age Tomb at Madeba, Palestine Exploration Fund Annual 6 (1953) 27-47; M. Piccirillo, Una tomba del Ferro I a Madaba (Madaba B, Moab), SBFLA 25 (1975) 199-224; H. O. Thompson, Madaba - An Iron Age Tomb, in: L. E. Toombs - H. O. Thompson (red.), The Answers Lie Below. Essays in Honor of Lawrence Edmund Toombs, New York 1984, 147-183; H. O. Thompson, An Iron Age Tomb at Madaba, w: S. H. Horn - L. T. Geraty - L. G. Herr (red.), The Archaeology of Jordan and Other Studies. Presented to Siegfried H. Horn, Berrien Springs 1986, 331-363.
[3] U. Worschech, Das Land jenseits des Jordan. Biblische Arch├Ąologie in Jordanien, Wuppertal 1991, 157-158.

[4] S. G─ůdecki, Archeologia biblijna, tom 1, Gniezno 1994, 312-313.

[5] D. Vidal, Iambri, Enciclopedia della Biblia t. 4, Torino 1970 kol. 183.

[6] J.-T. Milik, La tribu des Bani ‘Amrat en Jordanie de l’├ępoque grecque et romaine, (Annual of the Department of Antiquities of Jordan 24) Amman 1980, 41-54.

[7] A. Spijkerman, The Coins of the Decapolis and Provincia Arabia, (Studii Biblici Franciscani Collectio Maior 25) Jerusalem 1978, 180-185.
[8] M. Piccirillo, Medeba (Madaba), The New Encyclopedia of  Archaeological Excavations in the Holy Land, t. 3, Jerusalem 1993, 992-1001, szczeg. 991.
[9] R. Raabe, Petrus der Iberer. Ein Charakterbild zur Kirchen- und Sittengeschichte des 5. Jhd.s. Syrische ├ťbersetzung einer um das Jahr 500 verfa├čten griechischen Biographie, Leipzig 1895. 
[10]A. Meineke (wyd.), Stephanus von Byzanz. Ethnika. Stephani Byzantii Ethnicorum qae supersunt ex recensione Augusti Meineki, Berlin 1849. reprint: Graz 1958.
[11] A. Burckhardt, Hieroklis Synecdemus. Accedunt Fragmenta apud Constantinum Porphyrogenitum, Leipzig 1893; E. Honigmann, Le Synekd├Ęmos d’Hi├ęrokles et l’opuscule g├ęographique de Georges de Chypres,  Bruxelles 1939, 1-48.
[12] H. Gelzer (wyd.), Georgii Cyprii Descriptio Orbis Romani, Leipzig 1890; E. Honigmann, Le Synekd├Ęmos…
[13] P. A. Kaswalder, Onomastica Biblica, Fonti scritte e  ricerca archeologica, (Studium Biblicum Franciscanum Collectio Minor 40), Jerusalem 2002, 102. 247. 258. 270.
[14] M. Piccirillo – E. Alliata (red.), Mount Nebo. New Archaeological Excavations 1967-1997, (Studium Biblicum Franciscanum Collectio Maior 27), Jerusalem 1998.
[15] M. Piccirillo, Le iscrizioni di Um er-Rasas – Kastron Mefaa in Giordania I (1986-1987), SBFLA 37 (1987) 177-239; M. Piccirillo – E. Alliata (red.), Umm al-Rasas I. Gli scavi del complesso di Santo Stefano, (Studium Biblicum Franciscanum. Collectio Maior 28), Jerusalem 1994.
[16] M. Piccirillo, Madaba: One Hundred Years from the Discavery, w: M. Piccirillo - E. Alliata (red.), The Madaba Map Centenary 1897-1997. Travelling Through the Byzantine Umayyad Period (Studium Biblicum Franciscanum Collectio Maior 40), Jerusalem, 1999, 15-24, szczeg. 18-20.
[17] M. Piccirillo, La „cattedrale” di Madaba, SBFLA 31 (1981) 299-322; M. Piccirillo, I mosaici tra Giustiniano e Jazid II, w : M. Piccirillo (red.), I mosaici di Giordania. Roma 1986, szczeg├│lnie 36-40; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba, (Studium Biblicum Franciscanum. Collectio Maior 34), Jerusalem, 1989, 21-40; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine et umayyade de la Jordanie V-VIII si├Ęcle, (Biblioth├Ęque de l’Antiquit├ę Tardive 2) Turnhout 2001, 304-309.
[18] U. Lux, Die Apostelkirche in Madeba, ZDPV 84 (1968) 106-129; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba… 96-107; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine… 325-328.
[19] S. Saller – B. Bagatti, The Town of Nebo (Khirbet el-Mekhayyat). With a Brief Survey of other Ancient Christian Monuments in Transjordan, (Studium Biblicum Franciscanum. Collectio Maior 7), Jerusalem 1949, 236-238.
[20] M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba… 129-144; M. Piccirillo, The Mosaics of Jordan, Amman 1993, 76-77.
[21] U. Lux, Eine altchristliche Kirche in Madeba, ZDPV 83 (1967) 165-182; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba… 108-115; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine… 311-314.
[22] M. Piccirillo, Il palazzo bruciato di Madaba, SBFLA 36 (1986) 317-334; M. Piccirillo, The Burnt Palace of Madaba, Annual of the Department of Antiquities of Jordan, 30 (1986) 333-339; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba… 119-128.
[23] M. Piccirillo, La chiesa della Vergine a Madaba, SBFLA 32 (1982) 373-408; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba… 41-66 ; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine… 314-319.
[24] P. M. Sejourn├ę, L’Elian├ęe de Madaba, Revue Biblique 6 (1897) 648-656; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba … 67-75 ; M. Piccirillo, La chiesa del profeta Elia a Madaba. Nuove scoperte”, SBFLA 44 (1994) 381-404; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine… 319-323.
[25] M. Piccirillo, La chiesa dei Sunna` a Madaba, SBFLA 43 (1993) 277-313; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba … 115; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine… 323-325.
[26] B. Van Elderen, The Salayta District Church in Madaba. Preliminary Report, (Annual of the Department of Antiquities of Jordan 17) Amman 1972, 77-80; M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba … 116-117; A. Michel, Les ├ęglises d’├ępoque byzantine… 325.

[27] M. Piccirillo, Il parco archeologico e la Scuola del Mosaico a Madaba in Giordania, w: L. Marino (red.), Siti e monumenti della Giordania. Rapporto sullo stato di conservazione, Firenze 1994, 53-56. Przy Parku Archeologicznym powstała szkoła mozaik: zob. M. B. Arndt, Z widokiem na Jerozolimę. Wykopaliska franciszkanów na Górze Nebo w Jordanii, w: W drodze do Jerozolimy. Materiały z Sympozjum Biblijnego, (Sympozja 44), Opole 2001, 69-83, szczeg. 80-81.

[28] Zob: F.Gryglewicz, Mapa z Madaby, RBL 14 (1961) 125-129; S. K. Hamarneh, Madaba, Filomata 234 (1970) 228-238; T. Loska, Najstarsza mapa Palestyny, Pos┼éaniec Serca Jezusowego 124 (1995) 12-13; N. Mendecki, Madeba – najstarsza mapa Palestyny, RBL 52 (1999) 342-343; P. Nowog├│rski, Topografia Jerozolimy wczesnochrze┼Ťcija┼äskiej wed┼éug „Mapy z Madaby”, Saeculum Christianum 6 (1999) nr. 1, 5-17.
[29] Madaba, ZDPV 18 (1895) 115-116.
[30] M├ędeba. Coup d’oeil Historique, topographique et arch├ęologique, Revue Biblique 1 (1892) 636-637.

[31] Piano generale delle antichità di Madaba, Nuovo Bullettino di Archeologia Cristiana 5 (1899) 151-152.

[32] Madaba, DBS V, Paris 1953, 627-704.
[33] The Madaba Mosaic Map. With Introduction and Commentary, Jerusalem, 1954.
[34] Inscriptions de la Jordanie, II: R├ęgion centrale. (Amman-Hesban-Madaba-Ma‘in-Dhiban) (Biblioth├Ęque Arch├ęologique et Historique 114), Paris, 1986.
[35] The Mosaic Map of Madaba (Palaestina Antiqua 7), Kampen, 1992.
[36] M. Piccirillo - E. Alliata (red.), The Madaba Map Centenary 1897-1997. Travelling Through the Byzantine Umayyad Period (Studium Biblicum Franciscanum Collectio Maior 40), Jerusalem, 1999; M. B. Arndt (recenzja), Quaestiones Selectae 11 (2004) z. 18, 143-144.
[37] K. Koikylides, O en Madaba Mosaikos kai Geographikos Peri Syria, Palaistines kai Aigyptou Chartes, Jerusalem 1897 (po grecku).

[38] M. Piccirillo, Chiese e mosaici di Madaba … 76.

[39] J. M. Bl├ízquez, The Presence of Nature in the Madaba Mosaic Map, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 250-252.
[40] E. Weber, The Tabula Peutingeriana and the Madaba Map, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 41-46.
[41] Y. Tsafrir, The Holy City of Jerusalem in the Madaba Map, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 155-163.
[42] J. A. Burger, The Madaba Map and the courses of Jerusalem's main north-south streets - a historical-geographical view, Old Testament Essays, New (1993) 33-45.
[43] K. D. Politis, Excavations at Deir ‘Ain ‘Abata 1991, (Annual of the Department of Antiquities of Jordan 36) Amman 1992, 281-290; K. D. Politis, The 1992 Season of Excavations and the 1993 Season of Restorations at Deir ‘Ain ‘Abata, (Annual of the Department of Antiquities of Jordan 37) Amman 1993, 503-520.
[44] M. Piccirillo, Ainon Sapsafas and Bethabara, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 218-221.
[45] L. Di Segni, The “Onomasticon” of  Eusebius and the Madaba Map, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 115-120.
[46] M. Avi-Yonah, The Madaba Mosaic Map. With Introduction and Commentary, Jerusalem, 1954, 16-18.

[47] P. A. Kaswalder, Onomastica Biblica… 247.

[48] K. D. Politis, The Sanctuary of Agios Lot, the City of Zoara and the Zared River, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 225-227.  
[49] M. Piccirillo, Madaba: One Hundred Years from the Discavery, w: M. Piccirillo - E. Alliata, The Madaba Map Centenary… 22.
 

Galeria

Galeria

Nowo┼Ťci


Warning: Creating default object from empty value in /home/biblista/ftp/biblista/wroclaw/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/biblista/ftp/biblista/wroclaw/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/biblista/ftp/biblista/wroclaw/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/biblista/ftp/biblista/wroclaw/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/biblista/ftp/biblista/wroclaw/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Go┼Ťcimy

Nasz─ů witryn─Ö przegl─ůda teraz 11 go┼Ťci 
Dzie│o Biblijne


© Copyright Słowo Biblijne 2006. All rights Reserved. Made in quaint.pl